Од истражување до практично прашање
Идејата се појави додека го пишував мојот магистерски труд на MBA-студиите за објаснивоста според Актот на ЕУ за ВИ (EU AI Act). За да го разберам поширокиот контекст, истражував различни пристапи кон уредувањето и управувањето со ВИ: сеопфатната хоризонтална рамка на ЕУ; повертикалниот пристап на Кина, со правила насочени кон конкретни технологии и услуги; и дебатите во Соединетите Американски Држави за ново законодавство и соодветноста на постојната правна заштита. Ги разгледував и етичките рамки развиени во земји како Индија, Саудиска Арабија и Обединетите Арапски Емирати, заедно со стандардите и насоките на организации како NIST, IEEE и ISO. И покрај разликите во опсегот и правниот статус, во овие пристапи постојано се повторуваа слични прашања: приватност, правичност, доверливост, транспарентност и човечка одговорност.
Во текот на истражувањето постојано се наметнуваше една дебата: дали регулативата ќе ја поттикне примената на ВИ со градење доверба или ќе ја отежни со повисоки трошоци и ограничувања за иновациите? Моето истражување укажуваше дека на европската регулатива понекогаш ѝ се припишува преголем дел од вината за пошироките проблеми на Европа со конкурентноста и продуктивноста. Сепак, примената на широките законски барања во конкретни технички и организациски постапки е сериозен предизвик. Не е лесно да се донесе сеопфатно законодавство за технологија што се развива толку брзо. Тоа помага да се разбере и важната улога што ја имаат техничките стандарди во спроведувањето на Актот за ВИ.
Ова ме поттикна да размислувам каков пристап треба да избере Северна Македонија. Поради европската интеграција, рамката на ЕУ е особено релевантна. Сепак, и понатаму сум претпазлив кон идејата дека дополнителни обврзувачки прописи се непосредниот одговор. Многу сум поуверен дека на бизнисите им се потребни практични насоки за одговорна употреба, без разлика кој законодавен пристап на крај ќе го избереме.
Како изгледа примената во практика
Овие прашања стануваа сè поконкретни и во мојата адвокатска канцеларија. Користиме ВИ како помош при истражување, изработка на документи и судски поднесоци, водење преписка, подготовка на понуди за услуги и деловна стратегија. Нејзината вредност не е само во побрзото пишување: може да помогне во организирањето сложени информации, разгледувањето алтернативни аргументи и намалувањето на повторливата работа, оставајќи повеќе време за анализа и за клиентите. Овие искуства ме направија ентузијаст за нејзиниот потенцијал, особено за помалите бизниси, чија работа често е ограничена од недостигот на време и ресурси.
Искуствата открија и ограничувања што лесно се превидуваат. Работата на македонски јазик може да покаже слабости што се помалку забележливи на англиски. Поради нецелосната дигитализација, системот можеби нема пристап до релевантни записи, документи и стручни материјали, дури и кога неговиот одговор звучи сеопфатно. Ме загрижија и прекумерното потпирање на ВИ и влијанието врз стручната компетентност. Ако помладите колеги редовно добиваат готови одговори без да научат да истражуваат, да ги оценуваат изворите и да развиваат сопствено размислување, ризикуваме да го ослабнеме знаењето што подоцна ќе им биде потребно за надзор над технологијата.
Истовремено, запознав одлични професионалци што се воздржуваат од употреба на ВИ токму затоа што сериозно ги сфаќаат своите обврски. Нивните грижи за доверливите информации, точноста и интересите на клиентите се оправдани. Но без практични насоки можат да избегнуваат дури и примени чии ризици би можеле да се држат под контрола. Поентузијастичните корисници се соочуваат со поинаков проблем: можат да најдат корисни примени пред да ги разберат последиците од информациите што ги внесуваат или резултатите на кои се потпираат.
И во двете групи има совесни луѓе што сакаат да постапуваат правилно. Без јасна основа за одлучување, едните можат да бидат претерано воздржани, а другите да преземат ризици што не ги разгледале доволно. Во првиот случај се пропуштаат можности за поголема продуктивност и за услужување повеќе клиенти. Во вториот може да се предизвика штета, да се наруши довербата и бизнисот да се соочи со нарушен углед и правна одговорност.
Од збир принципи до поширока иницијатива
Мојата почетна идеја беше да подготвам збир принципи за одговорна ВИ што би им помогнале на бизнисите да се снајдат во овие прашања. Други земји, вклучувајќи ја Србија, веќе ја покажаа корисноста на доброволните етички насоки. Во Северна Македонија веќе постоеја вредни иницијативи за ВИ, вклучувајќи ја Везилка и дискусиите организирани преку конференцијата е-Општество на Метаморфозис. Она што ни недостигаше беше сеопфатен збир принципи за одговорна ВИ што бизнисите би можеле да го користат како заедничка основа во различни примени и сектори. Сакавме да помогнеме во пополнувањето на таа празнина, обединувајќи ги воспоставените меѓународни насоки во пристапен документ, приспособен на околностите и секојдневните одлуки на бизнисите во Северна Македонија.
Ангела Анѓеловска го препозна потенцијалот за нешто пошироко. Потпирајќи се на искуството во граѓанскиот сектор и организациската работа, предложи иницијатива што ќе ги поврзува луѓето, ќе поддржува истражување и ќе ја одржува дискусијата и надвор од рамките на еден документ. Така мојата првична идеја за пишување принципи прерасна во нашиот заеднички проект, Ethical AI Macedonia. Документот ќе биде појдовна точка, а иницијативата ќе создава можности да се испита неговата корисност, да се слушнат различни согледувања и да се учи од вистинските искуства на бизнисите.
При пишувањето на принципите се потпирав на поразвиените стандарди, рамки и насоки што ги проучував за мојот магистерски труд. Ги обединив тие идеи и посебно ги нагласив прашањата за кои сопственото искуство ми покажа дека локалните услови заслужуваат поголемо внимание: јазиците со помалку дигитални ресурси, нецелосната дигитализација и влијанието на ВИ врз стручната компетентност. Не тврдиме дека етичките основи на принципите се револуционерни. Нивната вредност ја гледаме во тоа што ги прават воспоставените идеи подостапни, ги поврзуваат со нашите услови и им даваат на бизнисите корисна основа за дискусија.
Што сакаме да постигнеме
Овој прв нацрт е отворен за разгледување, коментари и унапредување. Сакаме бизнисите, техничките стручњаци, истражувачите и другите заинтересирани лица да го преиспитаат, да укажат на пропусти и да ни помогнат да разбереме кои препораки се корисни, а кои тешко се применуваат. Нивното искуство треба да ги насочува и документот и нашата идна работа.
Пошироко, сакаме да ги поврземе бизнисите околу овие прашања, да ги разбереме предизвиците со кои се соочуваат и да разменуваме практични пристапи за нивно решавање. Принципите, истражувањето меѓу компаниите и дискусиите како нашиот ноемвриски настан се првите чекори. Нашата цел е поголема примена на ВИ преку одговорна употреба: да им помогнеме на бизнисите да ги искористат придобивките од технологијата, заштитувајќи ги луѓето на кои им служат, сопствените интереси и стручните способности од кои зависи нивната иднина.